Almaniyanın "Cicero" nəşri “Mərkəzi Asiyaya açılan qapı – Avropa Cənubi Qafqazı niyə yenidən kəşf edir?” sərlövhəli məqalə dərc edib.

APA xəbər verir ki, Oliver Rolofs tərəfindən yazılan məqalədə bildirilib ki, üç onillikdən artıq müddətdə qayğısız sabitlik modeli işlək görünürdü, lakin sonda bu model dağıldı. Qeyd olunub ki, Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra Almaniya təhlükəsizliyini böyük ölçüdə Vaşinqtona həvalə edib, enerji təchizatında Rusiyadan ciddi şəkildə asılı vəziyyətə düşüb, ixracyönümlü iqtisadi modelini isə əsasən Çin bazarı üzərində qurub.

Məqalədə qeyd edilib ki, otuz ildən artıq müddətdə bu sistem Almaniyanın iqtisadi uğurlarına əhəmiyyətli töhfə verib. Bu modelin almanlara və bütövlükdə avropalılara təhlükəsizlik, münasib qiymətə enerji və iqtisadi artım təmin etdiyi, eyni zamanda qloballaşma dövründə coğrafiya və geosiyasətin artıq həlledici rol oynamadığı barədə illüziya yaratdığı vurğulanıb.

Nəşr yazıb ki, əvvəlcə pandemiya, ardınca isə Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı məhvetmə müharibəsi bu təsəvvürləri alt-üst edib və Almaniya ilə Avropanı heç vaxt daxil olmaq istəmədikləri bir mövqeyə gətirib. Bildirilib ki, Avropa ya çoxqütblü dünyada başqalarının əlində alətə çevrilməli, ya da müstəqil geosiyasi aktor kimi formalaşmalıdır.

Məqalədə qeyd olunub ki, bu gerçəkliyin qəbul edilməsinin qaçılmaz nəticəsi Avropanın xəritəyə baxış tərzinin dəyişməsidir. Uzun müddət geosiyasi periferiya hesab edilən regionların qəfildən Avropanın maraqlarının mərkəzinə doğru irəlilədiyi bildirilib.

Boru kəmərləri siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilib

Məqalədə bildirilib ki, Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə beynəlxalq münasibətlərdə açıq bazarlar və qlobal təchizat zəncirləri üstünlük təşkil edib. Boğazların, tranzit dəhlizlərinin və boru kəmərlərinin qlobal ticarətin adi infrastrukturu kimi qəbul edildiyi, bu nəqliyyat marşrutlarının geostrateji əhəmiyyətinə isə nisbətən az diqqət yetirildiyi qeyd olunub.

Nəşr yazıb ki, Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi bu yanaşmanı bir gecədə dəyişib. Boru kəmərlərinin siyasi təzyiq vasitəsinə, limanların strateji hədəflərə, sualtı kabellərin isə kritik infrastruktura çevrildiyi vurğulanıb.

Məqalədə İranın iştirak etdiyi hazırkı müharibənin və Hörmüz boğazı ətrafında davam edən gərginliyin dayanıqlılıq, iqtisadi təhlükəsizlik və strateji suverenliklə bağlı müzakirələri daha da intensivləşdirdiyi bildirilib.

Qeyd olunub ki, bu proseslər daha geniş bir tendensiyanı nümayiş etdirir: coğrafiya yenidən güc amilinə çevrilib. Bunun xüsusilə enerji axınlarının keçdiyi, məlumatların ötürüldüyü, malların və xammalın daşındığı kritik boğazlarda və qovşaqlarda özünü göstərdiyi vurğulanıb.

Məqalədə bildirilib ki, məhz buna görə Avropa uzun müddət əsasən münaqişə mənbəyi kimi qəbul etdiyi Cənubi Qafqaza getdikcə daha çox diqqət yönəldir.

Sərhəd məsələləri, minaların təmizlənməsi və etimad quruculuğu

Nəşr qeyd edib ki, onilliklər ərzində regiona demək olar ki, yalnız Ermənistanla Azərbaycan arasında beynəlxalq səviyyədə Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanınan Qarabağ uğrunda münaqişə prizmasından baxılıb.

Məqalədə bildirilib ki, müharibə regionla bağlı siyasi təsəvvürləri formalaşdırsa da, onun daha geniş geostrateji potensialını kölgədə qoyub.

Qeyd edilib ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda başladılan sülh təşəbbüsündən sonra Brüsseldə və digər Avropa paytaxtlarında bu yanaşma dəyişməyə başlayıb.

Məqalədə vurğulanıb ki, davamlı sülhə aparan yol hələ uzundur. Sərhədlərin delimitasiyası, minaların təmizlənməsi və etimad quruculuğu tədbirlərinin tam həllini tapmadığı qeyd olunub.

Bununla belə, nəşr yazıb ki, strateji kontekst köklü şəkildə dəyişib. Avropanın Cənubi Qafqaza artıq təkcə münaqişə zonası kimi deyil, Avropanı Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən körpü kimi baxmağa başladığı bildirilib.

Məqalədə Azərbaycanın artıq Avropa üçün əvəzolunmaz enerji təchizatçısına çevrildiyi qeyd edilib.

Bildirilib ki, Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında 2022-ci ilin iyulunda Strateji Enerji Memorandumu imzalandıqdan sonra Bakı alternativ təbii qaz təchizatçısı kimi rolunu ardıcıl şəkildə genişləndirib.

Nəşr qeyd edib ki, razılaşma 2027-ci ilədək illik qaz tədarükünün ən azı 20 milyard kubmetrə çatdırılmasını nəzərdə tutur. Azərbaycanın indiyədək Avropa İttifaqına qaz ixracını ildə 13 milyard kubmetrə qədər artırdığı, halbuki 2022-ci ildən əvvəl bu göstəricinin cəmi 8 milyard kubmetr olduğu bildirilib.

Məqalədə qeyd olunub ki, 2026-cı ilin yanvarından etibarən Almaniya və Avstriya da ilk dəfə birbaşa qaz tədarükü almağa başlayıb.

Bildirilib ki, bu istiqamətdə əsas addımlardan biri SOCAR ilə Almaniyanın SEFE enerji şirkəti arasında imzalanan onillik müqavilədir. Sənədin hər il 1,5 milyard kubmetr təbii qazın tədarükünü nəzərdə tutduğu vurğulanıb.

Nəşr yazıb ki, hazırda Azərbaycan on Avropa İttifaqı üzvü də daxil olmaqla 16 ölkəyə qaz ixrac edir. Xəzəryanı ölkənin olduqca qısa müddət ərzində Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi strategiyasının əsas dayaqlarından birinə çevrildiyi qeyd olunub.

Avropa İttifaqının mühüm tərəfdaşı

Məqalədə bildirilib ki, Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropa Xəzər regionundan Rusiya ərazisindən tamamilə yan keçən enerji bağlantısı əldə edib.

Qeyd olunub ki, bu infrastruktur layihəsinə bir neçə boru kəməri daxildir. Onlardan biri Trans-Anadolu Qaz Boru Kəməri – TANAP-dır. Bu kəmərin Bakı yaxınlığında, Xəzər dənizində yerləşən “Şahdəniz” yatağından çıxarılan təbii qazı Gürcüstan və Türkiyə ərazisindən keçirərək Avropa sərhədinə çatdırdığı bildirilib.

Məqalədə qeyd edilib ki, oradan isə Trans-Adriatik Boru Kəməri – TAP qazı Yunanıstan, Albaniya və İtaliyaya nəql edir.

Nəşr yazıb ki, Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsindən sonra TANAP və TAP Avropanın geosiyasi asılılıqlarını azaltmaq səylərinin mərkəzi elementlərinə çevrilib.

Bununla belə, məqalədə Azərbaycanın strateji əhəmiyyətinin onun enerji təchizatçısı rolu ilə məhdudlaşmadığı vurğulanıb.

Qeyd edilib ki, Azərbaycan eyni zamanda Mərkəzi Asiyanın ən güclü iqtisadiyyatına və ən zəngin resurs bazasına malik Qazaxıstana açılan əvəzolunmaz qapıdır. Qazaxıstanın da regionda Avropa İttifaqının əsas tərəfdaşlarından biri olduğu bildirilib.

Məqalədə qeyd olunub ki, Qazaxıstanın Aktau və Kurık limanlarından başlayan Orta Dəhliz Xəzər dənizini keçərək Bakıya, oradan isə Qara dəniz və Avropaya doğru uzanır.

Nəşr yazıb ki, beləliklə, Azərbaycan Avropanın Mərkəzi Asiyaya və rəsmi adı Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu olan Orta Dəhlizə çıxış nöqtəsinə çevrilib. Bu marşrutun əhəmiyyətinin son dövrdə xeyli artdığı qeyd edilib.

Məqalədə bildirilib ki, dəhliz Avropanı Azərbaycan vasitəsilə Türkmənistan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Çin və daha geniş Mərkəzi Asiya bazarları ilə birləşdirir.

Qeyd olunub ki, Rusiya ərazisindən keçən ənənəvi şimal marşrutu müharibə və sanksiyalar səbəbindən böyük ölçüdə pozulduğu, İran üzərindən keçən cənub marşrutu isə geosiyasi baxımdan riskli olaraq qaldığı üçün Orta Dəhliz Avropa ilə Asiya arasında ən mühüm və etibarlı quru bağlantılarından biri kimi önə çıxır.

Avropanın sənaye gələcəyi üçün təchizat arteriyası

Məqalədə bildirilib ki, Avropa İttifaqı hazırda bu dəhlizə “Global Gateway” strategiyası çərçivəsində strateji infrastruktur layihəsi kimi yanaşır.

Qeyd olunub ki, 2026-cı ilin iyun ayının sonunda Brüssel və Astana Orta Dəhlizin genişləndirilməsini sürətləndirmək, enerji, rəqəmsallaşma və kritik xammallar sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirmək niyyətlərini bir daha təsdiqləyiblər.

Nəşr yazıb ki, buna görə Orta Dəhliz sadəcə ticarət marşrutu deyil. Onun Avropa ilə Asiya arasında enerji, məlumat, kapital və malların etibarlı hərəkətini təmin edən, Avropanın sənaye gələcəyi üçün getdikcə daha mühüm təchizat arteriyasına çevrildiyi bildirilib.

Məqalədə XXI əsrin müəyyənedici resurslarından birinin bağlantı olduğu qeyd edilib.

Bildirilib ki, məhz bu anlayış Avropa İttifaqının dəyişən baxışının mərkəzində dayanır.

Nəşr yazıb ki, iyulun əvvəlində Bakıda diqqət çəkən əsas məqam elan olunan investisiya paketindən daha çox Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin istifadə etdiyi ifadələr olub.

Məqalədə qeyd olunub ki, Ursula fon der Lyayen Cənubi Qafqazı Avropanı Xəzər regionu və Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən “dünyanın ən böyük qovşaqlarından biri” adlandırıb.

Bildirilib ki, fon der Lyayen Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə birlikdə Bakıda çıxışı zamanı regional əməkdaşlıq və sabitliyin təşviqi üçün Azərbaycan qədər əlverişli mövqeyə malik ölkələrin sayının çox az olduğunu deyib.

Məqalədə onun seçdiyi ifadələrin Avropa xarici siyasətində dərin dəyişiklikdən xəbər verdiyi qeyd olunub.

Nəşr yazıb ki, cəmi bir neçə il əvvəl Brüssel regionun strateji üstünlüklərindən daha çox onun münaqişələrinə və çatışmazlıqlarına diqqət yetirirdi.

Bu gün isə Avropa Komissiyasının Cənubi Qafqazı bağlantı, strateji infrastruktur və iqtisadi dayanıqlılıqla əlaqələndirdiyi bildirilib.

Məqalədə qeyd olunub ki, bu, yeni bir tondur və coğrafiyanı yenidən strateji amil kimi qəbul edən Avropa geosiyasi dünyagörüşünün formalaşdığını göstərir.

Nəşr yazıb ki, fon der Lyayen Azərbaycanı açıq şəkildə “etibarlı və güvənilən enerji tərəfdaşı” kimi qiymətləndirib.

Bildirilib ki, Avropa Komissiyasının Prezidenti Rusiya enerjidən geosiyasi silah kimi istifadə etməyə başladıqda Bakının qaz tədarükünü artırmasının Avropanın yaddaşında olduğunu qeyd edib.

Məqalədə fon der Lyayenin Cənub Qaz Dəhlizini Avropanın enerji təhlükəsizliyinin uğur hekayəsi adlandırdığı və tərəfdaşlığın növbəti mərhələsini təsvir etdiyi bildirilib.

Qeyd olunub ki, bu mərhələyə bərpaolunan enerjinin genişləndirilməsi, Xəzər dənizi ilə Avropa arasında Yaşıl Enerji Dəhlizinin yaradılması, elektrik şəbəkələri və regional enerji infrastrukturu üzrə əməkdaşlığın gücləndirilməsi daxildir.

Məqalədə Azərbaycanın bərpaolunan enerji istehsalındakı payının artırılmasının əlavə təbii qaz həcmlərini Avropaya ixrac üçün sərbəst buraxa və bununla da enerji təhlükəsizliyini daha da gücləndirə biləcəyi qeyd edilib.

Ştaynmayer Ermənistan və Azərbaycana səfər edib

Nəşr yazıb ki, Avropa İttifaqının yeni Aİ–Azərbaycan Bağlantı Tərəfdaşlığı və “Bağlantı vasitəsilə sülh” təşəbbüsü də bu daha geniş yanaşmanı əks etdirir.

Məqalədə bildirilib ki, “Global Gateway” proqramı çərçivəsində 200 milyon avroyadək qrantın nəqliyyat əlaqələri, enerji infrastrukturu və rəqəmsal şəbəkələr üçün 2 milyard avroyadək investisiyanın səfərbər edilməsinə imkan yaradacağı nəzərdə tutulur.

Qeyd olunub ki, planlaşdırılan layihələrə Bakı Limanının genişləndirilməsi, yeni dəmir yolu əlaqələrinin qurulması və sərhədyanı regionların iqtisadi inkişafının dəstəklənməsi daxildir.

Nəşr yazıb ki, fon der Lyayen siyasi məqsədi birmənalı şəkildə ifadə edib: sülh yalnız kağız üzərində mövcud olmamalı, ortaq infrastruktur və iqtisadi qarşılıqlı asılılıq vasitəsilə qorunmalıdır.

Məqalədə Almaniyanın da Cənubi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyətini getdikcə daha aydın şəkildə qəbul etdiyi qeyd olunub.

Bildirilib ki, Federal Prezident Frank-Valter Ştaynmayerin 2025-ci ilin mart ayının sonu və aprelin əvvəlində Ermənistan və Azərbaycana səfəri sırf mərasim xarakterli diplomatik səfərdən qat-qat artıq məna daşıyıb.

Nəşr yazıb ki, bu səfər Berlinin enerji və infrastruktur siyasətinə artan marağını əks etdirib.

Məqalədə Almaniya üçün məsələnin artıq təkcə təbii qazdan ibarət olmadığı vurğulanıb. Söhbətin dayanıqlı təchizat zəncirlərindən, sənaye rəqabətliliyindən və Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxışdan getdiyi bildirilib.

Qeyd olunub ki, bu kontekstdə Kansler Fridrix Merts Prezident İlham Əliyevi Almaniyaya rəsmi səfərə dəvət edib.

Məqalədə məqsədin Avropanın enerji, infrastruktur və bağlantı strategiyası çərçivəsində Azərbaycanla siyasi və iqtisadi münasibətləri daha da genişləndirmək olduğu bildirilib.

Nəşr yazıb ki, Vaşinqton razılaşmasının bir hissəsi kimi razılaşdırılan TRIPP təşəbbüsü – “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” da bu daha geniş inkişaf xəttinə uyğun gəlir.

Məqalədə qeyd olunub ki, Cənubi Qafqazda beynəlxalq tranzit dəhlizi kimi planlaşdırılan marşrut ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə Ermənistan və Azərbaycan arasında əldə olunan sülh razılaşmasına əsaslanır.

Bildirilib ki, dəhliz Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistanın cənubundan və Zəngəzur bölgəsindən keçən təxminən 40 kilometrlik marşrut vasitəsilə Azərbaycanın eksklavı olan Naxçıvanla və Türkiyə ilə birləşdirməyi nəzərdə tutur.

Məqalədə marşruta avtomobil yolları, dəmir yolu xətləri, enerji boru kəmərləri və telekommunikasiya kabellərinin daxil olacağı qeyd edilib.

Nəşr yazıb ki, onun tikintisi və istismarı ABŞ-nin inkişaf şirkəti tərəfindən həyata keçirilməlidir. Bununla yanaşı, formal ərazi suverenliyinin və sərhəd nəzarətinin tam şəkildə Ermənistanın əlində qalmalı olduğu bildirilib.

Vaşinqton, Moskva və Pekinin güc mərkəzlərindən kənarda

Məqalədə bildirilib ki, bununla belə, strateji istiqamət aydındır: infrastruktur artıq sadəcə iqtisadi layihə kimi deyil, həm də sülhün təmin olunması vasitəsi kimi başa düşülür.

Nəşr yazıb ki, amerikalı analitik Qreq Roman bu yaxınlarda Qərbin çox vaxt diqqətini Vaşinqton, Moskva və Pekin kimi böyük güc mərkəzlərinə yönəltdiyini qeyd edib.

Məqalədə bildirilib ki, real geosiyasi dinamika getdikcə Avropanı Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən dəhlizlər boyunca formalaşır.

Qeyd olunub ki, əhəmiyyət qazanan periferiya özü deyil, enerji, ticarət, məlumat və infrastrukturun birləşdiyi məkanlardır.

Nəşr yazıb ki, məhz buna görə Cənubi Qafqaz bu gün Qara dənizlə Xəzər dənizi arasında yerləşən sadə bir regiondan qat-qat artıq məna daşıyır.

Məqalədə onun Avropanın geosiyasi və rəqabətqabiliyyətlilik siyasətinin mühüm geostrateji dayaqlarından birinə çevrildiyi qeyd olunub.

Bildirilib ki, regiona hələ də yalnız keçmiş münaqişələrin prizmasından baxanlar onun Avropanın enerji təchizatı, sənaye rəqabətliliyi, Mərkəzi Asiyaya və yeni inkişaf bazarlarına çıxış baxımından artan əhəmiyyətini görə bilmirlər.

Məqalənin sonunda əsas məsələnin məhz yeni dəhlizlər olduğu vurğulanıb.

Nəşr qeyd edib ki, bu bağlantıların əhəmiyyətini düzgün anlayan və onların formalaşdırılmasında iştirak edənlər XXI əsrin Avropa nizamının formalaşmasına da təsir göstərəcəklər.