Yaxın Şərqdə baş verən son hadisələr Hörmüz boğazının enerji marşrutu olmaqla yanaşı, regional və beynəlxalq rəqabətin əsas məkanlarından birinə çevrildiyini göstərir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyasının İranla bağlı bəyan etdiyi blokada siyasəti regionda yeni mərhələnin formalaşdığını ortaya qoyur. Bu siyasət iqtisadi təzyiq aləti olmaqla yanaşı, hərbi gərginlik ehtimalını da artırır. Mövcud vəziyyət Körfəz ölkələrinin təhlükəsizliyindən qlobal enerji bazarlarının sabitliyinə qədər geniş təsir imkanlarına malikdir.

Blokada strategiyası və Vaşinqtonun xətti

Vaşinqtonun son açıqlamaları göstərir ki, ABŞ İranı yalnız sanksiyalar vasitəsilə deyil, onun əsas iqtisadi gəlir mənbələrindən biri olan enerji ixracına nəzarəti artırmaqla da zəiflətməyə çalışır. Bu isə Hörmüz boğazını coğrafi keçiddən daha çox siyasi və strateji təzyiq platformasına çevirir.

Qətərli siyasi şərhçi Kərim Əli Mejri bu prosesi artıq baş vermiş reallıq kimi qiymətləndirir.

“Donald Tramp administrasiyasının Hörmüz boğazında blokada tətbiq etməsi artıq ehtimal yox, konkret siyasi və hərbi strategiyanın icrasıdır və aprelin 13-də atılan addımlar göstərir ki, Vaşinqton İranı yalnız diplomatik təzyiqlə deyil, onun enerji və logistika çıxışlarını sistemli şəkildə məhdudlaşdırmaqla geri çəkilməyə məcbur etmək niyyətindədir, bu isə regionda yeni qarşıdurma mərhələsinin başlandığını göstərir”, – qətərli ekspert APA-ya bildirib

Bu yanaşma ABŞ-ın blokadanı hərbi müdaxilədən daha çox iqtisadi təzyiq vasitəsi kimi istifadə etdiyini göstərir. Bununla belə, bu cür strategiyanın gərginliyi artırmaq potensialı da qalır.

Regionda güc balansının dəyişməsi

Blokada tətbiq edildikdə, bu addımın ABŞ müttəfiqlərinin mövqeyinə təsir göstərə biləcəyi ehtimal olunur. İranın neft ixracının məhdudlaşdırılması onun regional təsir imkanlarının zəifləməsinə səbəb ola bilər. Bununla yanaşı, proses daha mürəkkəb təhlükəsizlik mühiti də yarada bilər.

Kərim Əli Mejri bu dəyişimi belə izah edir ki, blokada İranı zəiflədə bilər, lakin bölgədə qeyri-sabitliyi artırar:“Belə bir blokada İranın neft gəlirlərini ciddi şəkildə azaldaraq onun regiondakı hərbi və siyasi təsir imkanlarını zəiflədə bilər və bu, ABŞ müttəfiqlərinin xeyrinə güc balansında dəyişiklik yarada bilər, lakin eyni zamanda, bu proses İranı daha sərt və asimmetrik cavab addımlarına sövq edə bilər ki, bu da bölgədə uzunmüddətli qeyri-sabitlik yaradan yeni təhlükəsizlik mühiti formalaşdırar”.

Bu baxımdan, güc balansında dəyişiklik yalnız bir tərəfin zəifləməsi ilə məhdudlaşmır, həm də yeni risklərin meydana çıxmasına səbəb olur.

Ərəb ölkələrinin reaksiyası

Körfəz ölkələri üçün mövcud vəziyyət mürəkkəb seçimlər yaradır. Onlar İranın zəifləməsini öz təhlükəsizlik maraqları baxımından müsbət qiymətləndirə bilsələr də, regionda genişmiqyaslı müharibə ehtimalından çəkinirlər.

Kərim Əli Mejri qeyd edir ki, Körfəz ölkələri İranın zəifləməsini dəstəkləsə də, eskalasiyadan çəkinərək deeskalasiyanı üstün tuturlar: “Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi Körfəz ölkələri İranın zəifləməsini strateji baxımdan müsbət qiymətləndirə və bu addımı səssiz şəkildə dəstəkləyə bilərlər, lakin onlar eyni zamanda, anlayırlar ki, hərbi eskalasiya ilk növbədə onların enerji infrastrukturu və iqtisadi sabitliyi üçün birbaşa təhlükə yaradır, buna görə də rəsmi mövqelərində deeskalasiyanı və diplomatik həll yollarını ön plana çıxarmağa çalışacaqlar”.

Bu mövqe göstərir ki, ərəb ölkələri təhlükəsizlik sahəsində ABŞ-a yaxınlaşmaqla yanaşı, siyasi müstəvidə gərginliyin azaldılmasına da üstünlük verirlər.

Qlobal enerji bazarına təsir

Hörmüz boğazı dünya enerji tədarükünün əsas marşrutlarından biri olduğuna görə burada yaranan hər hansı böhran qlobal iqtisadiyyata birbaşa təsir göstərir.

Kərim Əli Mejri vurğulayır ki, blokada neft qiymətlərini artırmaqla yanaşı, qlobal bazarlarda geniş iqtisadi dalğalanmalara səbəb ola bilər:

“Hörmüz boğazında blokada və ya hər hansı məhdudiyyət dünya enerji bazarına dərhal təsir edərək neft qiymətlərinin 100 dollardan yuxarı qalxmasına səbəb ola bilər, eyni zamanda, qlobal neft ticarətinin təxminən 20–21 faizinin bu marşrutdan keçdiyini nəzərə alsaq, belə bir vəziyyət yalnız enerji qiymətlərində artımla məhdudlaşmayacaq, həm də logistika xərclərinin yüksəlməsi, sığorta risklərinin artması və qlobal bazarlarda genişmiqyaslı iqtisadi dalğalanmalarla nəticələnəcək”.

Bu qiymətləndirmə göstərir ki, məsələ yalnız regional enerji axını ilə bağlı deyil, həm də beynəlxalq iqtisadi sabitliyə təsir edən amildir.

İranın nəzarət mexanizmi və ixraca təsir

İran blokadaya qarşı yalnız müdafiə mövqeyi tutmur, həm də boğaz üzərində nəzarət imkanlarını artırmağa çalışır. Bu isə ərəb ölkələrinin ixrac fəaliyyətinə təsir göstərə bilər.

Qətərli siyasi şərhçinin qənaətinə görə, İranın nəzarət mexanizmləri ərəb ölkələrinin ixracını məhdudlaşdıraraq onların enerji etibarlılığına təsir göstərə bilər:“İranın Hörmüz boğazında tətbiq etdiyi nəzarət və monitorinq mexanizmləri, o cümlədən regional aktorlarla koordinasiya çərçivəsində atılan addımlar ərəb ölkələrinin neft və qaz ixracını birbaşa məhdudlaşdıra bilər, bu isə gəmilərin gecikməsi, marşrutların dəyişdirilməsi və daha uzun və baha alternativ yolların istifadəsi ilə nəticələnərək Körfəz ölkələrinin enerji təchizatçısı kimi etibarlılığına təsir göstərə bilər”.

Bu yanaşma İranın boğazı tam bağlamadan da təzyiq vasitəsi kimi istifadə edə bildiyini göstərir.

Təhlükəsizlik strategiyalarında dəyişiklik

Mövcud vəziyyət Körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik strategiyalarına yenidən baxmasını zəruri edir. Enerji infrastrukturu və dəniz marşrutları daha həssas obyektlər kimi ön plana çıxır.

Kərim Əli Mejri hesab edir ki, belə şəraitdə Körfəz ölkələri təhlükəsizlik strategiyalarını yeniləyərək marşrutları şaxələndirəcək və hərbi əməkdaşlığı gücləndirəcəklər:

“Belə bir vəziyyətdə Körfəz ölkələri öz təhlükəsizlik strategiyalarını yenidən qurmağa məcbur qalacaq, ixrac marşrutlarını şaxələndirmək üçün alternativ kəmərlərə və yeni logistik imkanlara yatırım edəcək, ABŞ və İsrail ilə hərbi əməkdaşlığı gücləndirəcək və xüsusilə dəniz təhlükəsizliyi, hava müdafiə sistemləri və enerji infrastrukturlarının qorunması istiqamətində daha genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirəcəklər”.

Bu, regionda təhlükəsizlik yanaşmasının daha geniş və uzunmüddətli çərçivədə yenilənməsinə işarə edir.

Risklərin azaldılması və alternativ çıxış yolları

Mövcud vəziyyət hərbi tədbirlərlə yanaşı, iqtisadi və diplomatik addımların da vacib olduğunu göstərir. Körfəz ölkələri riskləri azaltmaq üçün çoxşaxəli strategiyalar hazırlamağa çalışırlar.

Şərhçi qeyd edir ki, risklərin azaldılması üçün Körfəz ölkələri marşrutları şaxələndirməli, ehtiyatları artırmalı və əməkdaşlığı genişləndirməlidirlər: “Risklərin azaldılması üçün Körfəz ölkələri alternativ ixrac marşrutlarının yaradılmasına, strateji neft ehtiyatlarının artırılmasına və çoxtərəfli diplomatiyanın gücləndirilməsinə diqqət yetirməlidir, eyni zamanda, Çin kimi böyük enerji tərəfdaşları ilə əməkdaşlığı genişləndirmək, LNG sektoruna daha çox yatırım etmək və enerji mənbələrinin diversifikasiyasını sürətləndirmək uzunmüddətli sabitliyin təmin olunmasında mühüm rol oynayacaq”.

Bu yanaşma göstərir ki, region ölkələri həm cari vəziyyətə uyğunlaşmağa, həm də uzunmüddətli dayanıqlılıq yaratmağa çalışırlar.

Yekun

Hörmüz boğazı ətrafında baş verən proseslər göstərir ki, region yeni geosiyasi şəraitlə qarşı qarşıyadır. ABŞ-ın blokada siyasəti İranı zəiflətməyə yönəlsə də, bu addımın regiondakı ümumi risk səviyyəsinə də təsiri var. İranın cavab imkanları, ərəb ölkələrinin ehtiyatlı mövqeyi və qlobal bazarların həssaslığı bu prosesi mürəkkəb və çoxsəviyyəli edir.

Qətərli siyasi şərhçi bildirir ki, Hörmüzdə baş verənlər qlobal enerji və geosiyasi balansı müəyyən edən yeni mərhələdir:“Hörmüz boğazı ətrafında baş verən proseslər artıq lokal qarşıdurma deyil, qlobal enerji təhlükəsizliyini və beynəlxalq geosiyasi balansı müəyyən edən yeni mərhələnin başlanğıcıdır və bu mərhələdə atılan hər addım həm region, həm də dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi nəticələr doğura bilər”.